Cá bị xù vảy là khi vảy dựng lên khỏi thân, nhìn từ trên xuống trông giống quả thông, thường kèm theo bụng phình to. Người nuôi hay gọi là bệnh phù hoặc bệnh quả thông. Thật ra đây không hẳn là một bệnh riêng, mà là dấu hiệu bên trong cơ thể cá đang gặp chuyện, thường là thận bị ảnh hưởng nên dịch tích lại dưới da và trong bụng. Chúng mình từng gặp chuyện này với một bé cá vàng ngọc trai: buổi sáng bé vẫn ăn bình thường, đến chiều nhìn ngang mới thấy vảy hơi dựng lên ở hai bên bụng. Nhận ra sớm như vậy là may, vì giai đoạn đầu bé có cơ hội hồi phục cao hơn nhiều.
Cá bị xù vảy trông như thế nào?
Dấu hiệu dễ thấy nhất là khi nhìn cá từ phía trên xuống. Bình thường vảy xếp lớp, áp sát vào thân như mái ngói. Khi cá bị xù vảy, các mép vảy hé ra, tạo thành những gờ nhỏ chạy dọc thân. Bạn có thể để ý thêm:
- Bụng phình tròn bất thường, kể cả lúc cá chưa ăn
- Mắt hơi lồi ra hai bên
- Hậu môn sưng đỏ, phân dài và trắng
- Cá lờ đờ, nằm đáy hoặc lơ lửng một chỗ gần mặt nước
- Bỏ ăn hoặc đớp thức ăn rồi nhả ra
Mẹo nhỏ của chúng mình là soi đèn pin chéo từ trên xuống. Ánh sáng chiếu nghiêng sẽ làm các mép vảy dựng lên hiện rõ hơn hẳn so với nhìn thẳng.
Phân biệt với cá mang trứng hay cá đầy hơi
Cá cái mang trứng cũng có bụng to, nhưng vảy vẫn áp sát thân và bé vẫn bơi khỏe, ăn tốt. Cá đầy hơi thì bụng căng sau bữa ăn, hay bơi nghiêng, nhưng thường không có vảy dựng. Chỉ khi bụng to đi kèm vảy xòe, bạn mới nên nghĩ đến bệnh phù.
Vì sao cá bị xù vảy?
Thủ phạm hay gặp là vi khuẩn Aeromonas hydrophila, một loại vi khuẩn có sẵn trong hầu hết bể cá. Cá khỏe thì đề kháng được, chỉ khi cơ thể bé yếu đi thì vi khuẩn mới có cơ hội gây hại. Những điều làm cá yếu thường là:
- Nước bẩn, amoniac và nitrit tăng cao do lâu chưa thay nước
- Nhiệt độ thay đổi đột ngột, ví dụ thay nhiều nước lạnh một lần
- Cho ăn quá nhiều, thức ăn thừa phân hủy dưới đáy
- Bể quá chật so với số cá
- Cá đã lớn tuổi hoặc vừa trải qua một đợt bệnh khác
Nói gọn lại, nước trong bể gần như luôn là gốc của câu chuyện. Nếu bể nhà bạn hay đục, bài nước bể cá bị đục giúp bạn đọc màu nước để biết nguyên nhân. Còn với bể mới, hệ vi sinh chưa ổn định là lý do rất hay gặp, bạn xem thêm cách chạy vi sinh bể cá.
Chăm cá bị xù vảy tại nhà
Khi thấy dấu hiệu, chúng mình làm theo thứ tự sau:
- Tách bé sang bể cách ly: một thùng hoặc bể nhỏ 10 đến 20 lít, dùng nước đã khử clo, có sủi oxy nhẹ. Cách ly giúp bạn dễ theo dõi và tránh lây cho cá khác.
- Muối Epsom, không phải muối ăn: muối Epsom là magie sulfat, giúp kéo bớt dịch ra khỏi cơ thể cá. Liều hay dùng là khoảng 1/8 thìa cà phê cho mỗi 4 lít nước, hòa tan trong cốc nước trước rồi mới đổ vào.
- Giữ nhiệt độ ổn định: cá vàng khoảng 22 đến 24 độ C, cá betta khoảng 26 đến 28 độ C. Điều quan trọng là đừng để nhiệt độ lên xuống thất thường.
- Thay khoảng 25% nước bể cách ly mỗi ngày, rồi bù lại lượng muối tương ứng với phần nước mới.
- Hỏi về kháng sinh: với ca rõ ràng, bạn nên hỏi tiệm cá uy tín hoặc bác sĩ thú y thủy sản để chọn thuốc đúng loại, dùng đủ liều và đủ ngày. Tránh trộn nhiều loại thuốc cùng lúc.
- Cho bé nghỉ ăn 1 đến 2 ngày, sau đó cho rất ít, có thể là vài mẩu đậu Hà Lan luộc bóc vỏ để ruột nhẹ nhàng hơn.
Trong lúc đó, bể chính cũng cần được chăm lại: thay khoảng 30% nước, hút bớt cặn đáy và rửa bông lọc bằng chính nước trong bể để không làm mất vi sinh.
Cá bị xù vảy có cứu được không?
Chúng mình muốn nói thật để bạn chuẩn bị tâm lý. Khi vảy đã xù khắp thân và mắt lồi rõ, nội tạng của bé thường đã tổn thương khá nhiều, nên khả năng hồi phục không cao. Còn nếu bạn nhận ra lúc bụng mới hơi phình và vảy chỉ dựng lấm tấm, nhiều bé vẫn qua được sau một đến hai tuần chăm kỹ. Dấu hiệu bé đang khá lên là vảy dần áp lại, bụng xẹp bớt và bé bắt đầu chủ động tìm thức ăn.
Nếu bé đã bỏ ăn cả tuần và nằm im một chỗ, bạn có thể hỏi bác sĩ thú y về cách giúp bé bớt khó chịu. Dù kết quả thế nào, việc bạn đã kịp chăm sóc cho bé vẫn rất đáng quý.
Giữ bể khỏe để cá ít gặp lại
- Thay 20 đến 30% nước mỗi tuần bằng nước đã khử clo, cùng nhiệt độ với nước trong bể
- Cho ăn lượng cá ăn hết trong khoảng 2 phút, vớt phần thừa
- Không nuôi quá dày, cá vàng cần không gian rộng hơn nhiều người nghĩ
- Cách ly cá mới mua khoảng 2 tuần trước khi thả chung
- Dành vài giây quan sát cá mỗi lần cho ăn, đó là lúc dễ phát hiện bất thường nhất
Những bệnh khác cũng bắt đầu từ nước như cá betta bị thối vây hay cá vàng bị nấm trắng cũng phòng được theo cách tương tự. Muối Epsom, bộ test nước hay thức ăn cho cá bạn có thể xem thêm ở shop thú cưng Kumi Pets.
Câu hỏi thường gặp về cá bị xù vảy
Cá bị xù vảy có lây cho cá khác không?
Vi khuẩn gây bệnh có sẵn trong nước, nhưng cá khỏe thường đề kháng được. Dù vậy, bạn vẫn nên tách cá bệnh ra và chăm lại nước bể chính để các bé khác không bị yếu theo.
Có dùng muối ăn thay muối Epsom được không?
Hai loại có tác dụng khác nhau. Muối Epsom giúp kéo bớt dịch, còn muối ăn chủ yếu dùng cho một số bệnh ngoài da. Với bệnh phù, muối Epsom phù hợp hơn.
Cá betta bị xù vảy có giống cá vàng không?
Dấu hiệu và cách chăm khá giống nhau. Bạn chỉ cần chú ý giữ nhiệt độ ấm hơn, khoảng 26 đến 28 độ C, vì betta là cá nhiệt đới.
Bao lâu thì cá bị xù vảy khỏi?
Nếu phát hiện sớm, thường mất khoảng một đến hai tuần để vảy áp lại và bụng xẹp bớt. Ca nặng có thể lâu hơn hoặc khó hồi phục.